FAIR İlkeleri: Araştırma Verisini Bulunabilir, Erişilebilir, Birlikte Çalışabilir ve Yeniden Kullanılabilir Kılmak

FAIR nereden geldi

FAIR Yol Gösterici İlkeler, iyi veri yönetimi için ortak bir çerçeve olarak 2016'da Scientific Data dergisinde yayımlandı. Kısaltma Findable (Bulunabilir), Accessible (Erişilebilir), Interoperable (Birlikte Çalışabilir) ve Reusable (Yeniden Kullanılabilir) sözcüklerinden gelir. Dört sözcükle özetlense de, çerçevenin tamamı 15 ölçülebilir ölçütten oluşur ve hepsinde ortak olan temel bir tema makine tarafından işlenebilirliktir — yani yalnızca insanların değil, bilgisayarların da veriyi asgari insan çabasıyla bulup kullanabilmesi. FAIR, "açık" ile aynı şey değildir. Veri hem FAIR olup hem de denetimli erişime sahip olabilir — önemli olan, erişim kurallarının net ve üst verinin herkese açık olmasıdır.

Dört ilke

Bulunabilir

Veri ve üst veri, hem insanlar hem de makineler için kolayca bulunabilmelidir. Uygulamada bu, bir kalıcı tanımlayıcı (örneğin bir DOI) atamak, veriyi zengin üst veriyle tanımlamak ve aranabilir bir dizine kaydetmek anlamına gelir.

Erişilebilir

Bulunduktan sonra veri, tanımlayıcısı aracılığıyla standart ve açık bir protokolle getirilebilmelidir. Erişilebilir olmak, herkese sınırsız açık olmak demek değildir — erişim yönteminin şeffaf olması ve verinin kendisi kısıtlı olsa bile üst verinin erişilebilir kalması demektir.

Birlikte Çalışabilir

Veri; standart dosya biçimleri, denetimli sözcük dağarcıkları ve üzerinde uzlaşılmış üst veri şemaları gibi biçimsel, paylaşılan bir dil kullanmalıdır; böylece başka veri kümeleriyle elle yeniden biçimlendirmeye gerek kalmadan birleştirilebilir.

Yeniden Kullanılabilir

Nihai amaç. Veri zengin biçimde tanımlanmalı, net bir kullanım lisansı ve köken bilgisi taşımalıdır; böylece başkaları onu yeni bağlamlarda güvenle çoğaltabilir ya da üzerine inşa edebilir.

Uygulanabilir bir FAIR kontrol listesi

• Her veri kümesine kalıcı bir tanımlayıcı verin.
• Ne, kim, ne zaman ve nasıl sorularını yanıtlayan üst veri yazın.
• Mümkün olduğunca açık, standart dosya biçimleri kullanın.
• Yeniden kullanım koşulları belirsiz kalmasın diye açık bir lisans ekleyin.
• Üst verinizi dizinleyen bir arşive yatırın.

FAIR'i benimsemek tek bir araçtan çok alışkanlıklarla ilgilidir: cömertçe tanımlayın, kalıcı biçimde kimliklendirin ve açıkça lisanslayın. Bunu yaptığınızda veriniz hem sizin hem de alan için çok daha fazla iş görür.